Publicatietrends in de Belgische UniCat catalogus

Posted on Fri 09 September 2011 in misc

UniCat is een overkoepelende catalogus voor de Belgische wetenschappelijke bibliotheken, met een aardige 13 miljoen records, een aangename webinterface/facetted browsing en deeplinking naar de volledige records in de deelnemende bibliotheken. Extra interessant is dat sinds eind augustus er een SRU-server beschikbaar is. Gezien het zoek- en resultaatformaat mooi gestandardiseerd is (XML met MARCXML of Dublin Core-elementen) en de interface gelukkig SOAP ed. achterwege laat t.v.v. standaard HTTP-requests, is het haalbaar om een eenvoudige wrapper te schrijven en wat descriptieve gegevens op te vragen.

Zo kan je de eerste werken opduikelen waar de term "sociologie" wordt gebruikt. Het oudste werk is "Système de politique positive, ou traité de sociologie, instituant la religion de l'humanité" (1851) van Auguste Comte. In deze uitwerking van Comtes postivistisch-utopisch wereldbeeld wordt sociologie een overkoepelende wetenschap, waarin de theorieën een waarnemingen van de overige wetenschappen geïntegreerd worden tot één geheel. Wat men onder de term "sociologie" diende te verstaan bleek echter tamelijk variabel. Het eerstvolgende gepubliceerde (en nog steeds in de catalogus aanwezige) werk is nl. "Principes de sociologie" (1867) van de Franse medicus en hervormer François Marguerite Barrier. Hier werd sociologie dan weer ingeschakeld als verdediging van de wetenschappelijkheid en noodzakelijkheid van het Fourierisme.

Het eerste Nederlandstalige boek dat "sociologie" in haar titel draagt is het werk "De grondslagen der sociologie" (1900) van prof. dr. Anne Anema, jurist en rechtsfilosoof aan de Vrije Universiteit Amsterdam. In dit werk werd sociologie opgevat, niet als een totaalkader voor alle geestewetenschappen zoals bij Comte, maar als onderdeel van de rechtswetenschap, als studie van menselijke, privaatrechterlijke relaties in zeer brede zin. Deze rechtswetenschappelijk wortels van de sociologie waren niet uniek. Zo was de latere faculteit Sociale Wetenschappen aan de KULeuven bijvoorbeeld van oorsprong een annex van de rechtsfaculteit. Ze werd deels geanimeerd door hetzelfde sentiment als Anema, d.i. een afkeer van de Franse, positivistische sociologie en poging om vanuit conservatief-religieuze hoek een antwoord te bieden op de sociale kwesties van de tijd.

Het is ook mogelijk om tijdsreeksen op te stellen van (genormaliseerd) publicatievolume per jaar voor bepaalde termen. Hoewel het een tikkeltje gevaarlijk is om er naar te turen tot we een interessant patroon zien, gaan we toch even aan de verleiding toegeven. Zo blijkt de publicatie-trend rond "stratificatie" tussen 1950 en 1985 vrij mooi de algemene trend van "sociologie" te volgen (fig. 1) , waarbij beiden samen pieken rond 1971. Vanaf medio jaren '80 blijken termen zoals "armoede" en "migranten" (fig. 2) echter veel dichter het algemene wedervaren van "sociologie" te volgen.

figure 1

De zeer uitgesproken stijging in publicatie-volume voor termen zoals "migranten" of "minderheden" begin jaren '90 springt daarbij extra in het oog. De omvang van deze toename wordt extra in de verf gezet als je ze in absolute termen vergelijkt met de boom in publicaties met het trefwoord "terrorisme" na 9/11 (fig. 3). Ze lijkt de opmerkingen van sociologen zoals Jan Blommaert en Albert Martens te ondersteunen, wanneer deze spreken over "de migrantenproblematiek" als een "kenniscomplex ... dat een realiteit opbouwt terwijl ze ze analyseert".

figure 2

Deze trendlijnen worden echter beïnvloed door verscheidene onderliggende trends, e.g. het algemene publicatievolume (cf. dips in '14-'18 en '40-'45) en aangehouden/aangekochte publicaties per jaar, verschuivingen in academische publicatie-taal, etc. Hoe men verder kan geraken dan dit louter discriptief niveau en op één of andere manier netto evoluties presenteren is niet helemaal duidelijk. Een mogelijkheid is blijkbaar zoiets als Shapley-decomposition, maar voorlopig lijkt dat aanzienlijk overkill voor een eerste analyse.

figure 3

Als uitsmijter de evoluties van enkele menswetenschappen (fig. 4), in de mate dat hun namen als proxies kunnen dienen natuurlijk. De absolute aantallen tonen hoe de economie- en management-literatuur dankzij een sterke groei sinds de jaren '80 de historische dominantie van geschiedenis doorbroken hebben. Sociologie kent een uitgesproken U-vormig patroon, met pieken in 1971 en medio 2000. Deze twee pieken, en vooral deze in het afgelopen decennia, lijken sterk beïnvloed door de Franstalige literatuur. De eerste piek lijkt minstens samen te gaan met pieken in meer maatschappijkritische termen ("marx", "imperialisme", "socialisme", etc.), maar de drijfveren van deze U-vorm blijven grotendeels onduidelijk. De tweede piek slaagt er alleszins min of meer in de sterke groei in publicaties onder "psychologie" de tweede helft van de jaren '80 bij te benen.

figure 4